Настройкі
Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь

Нацыянальная адзнака рызык


Сціслыя вынікі нацыянальнай ацэнкі рызыкі легалізацыі (адмывання) даходаў, атрыманых злачынным шляхам, і фінансавання тэрарыстычнай дзейнасці

Праведзеная работа па ацэнцы рызыкі легалізацыі («адмывання») даходаў, атрыманых злачынным шляхам, і фінансавання тэрарыстычнай дзейнасці (далей – АД/ФТ) за 2014–2017 гг. з'яўляецца першай для Рэспублікі Беларусь маштабнай ацэнкай рызыкі у дадзенай сферы.  

Правядзенне ў Рэспубліцы Беларусь нацыянальнай ацэнкі рызыкі легалізацыі («адмывання») даходаў, атрыманых злачынным шляхам, і фінансавання тэрарыстычнай дзейнасці (далей – НАР) прадыктавана Міжнароднымі стандартамі па процідзеянні адмыванню грошаў, фінансаванню тэрарызму і фінансаванню распаўсюджвання зброі масавага знішчэння Групы распрацоўкі фінансавых мер барацьбы з адмываннем грошаў (ФАТФ). 

НАР праведзена ў перыяд з лютага па жнівень 2018 г. уключна. Ацэнка рызыкі АД/ФТ ажыццёўлена на падставе справаздач аб ацэнцы пагроз і рызыкі АД/ФТ, падрыхтаваных дзяржаўнымі органамі – удзельнікамі нацыянальнай сістэмы прадухілення легалізацыі даходаў, атрыманых злачынным шляхам, фінансавання тэрарыстычнай дзейнасці і фінансавання распаўсюджвання зброі масавага паражэння: Вярхоўным Судом, Генеральнай пракуратурай, Следчым камітэтам, Міністэрствам унутраных спраў, Камітэтам дзяржаўнай бяспекі, Дзяржаўным мытным камітэтам, Дзяржаўным пагранічным камітэтам, Камітэтам дзяржаўнага кантролю, Нацыянальным банкам, Міністэрствам фінансаў, Міністэрствам юстыцыі, Міністэрствам па падатках і зборах, Міністэрствам антыманапольнага рэгулявання і гандлю, Міністэрствам сувязі і інфарматызацыі, Дзяржаўным камітэтам па маёмасці. У ацэнцы рызыкі таксама прынялі ўдзел прадстаўнікі прыватнага сектара ўсіх катэгорый асоб, якія ажыццяўляюць фінансавыя аперацыі.  

У ходзе НАР разгледжаны наступныя сектары: 

  • фінансавы сектар (банкаўская дзейнасць; аперацыі з каштоўнымі паперамі; страхавая дзейнасць; дзейнасць на пазабіржавым рынку Форэкс; дзейнасць лізінгавых і мікрафінансавых арганізацый; дзейнасць аператараў паштовай сувязі);
  • сектар юрыдычных паслуг (натарыяльная дзейнасць, адвакацкая дзейнасць, дзейнасць арганізацый, якія аказваюць рыэлтарскія паслугі, дзейнасць індывідуальных прадпрымальнікаў і арганізацый, якія аказваюць юрыдычныя паслугі);
  • сектар нерухомай маёмасці;
  • азартныя гульні, латарэі і электронныя інтэрактыўныя гульні;
  • іншыя (таварныя біржы, аўдытары, бухгалтары, гандаль каштоўнымі металамі і каштоўнымі камянямі, сектар некамерцыйных арганізацый).
Ацэнка пагроз АД/ФТ ажыццяўлялася на падставе ўсебаковага вывучэння груп прэдыкатных злачынстваў, устаноўленых у дакументах ФАТФ.  

У Рэспубліцы Беларусь колькасць зарэгістраваных злачынстваў у аналізуемым перыядзе дэманструе трывалую тэндэнцыю да скарачэння. Такая дынаміка перш-наперш звязана са значным змяншэннем колькасці злачынстваў, якія традыцыйна істотным вобразам ўплываюць на колькасны аб'ём злачыннасці ў Рэспубліцы Беларусь, у тым ліку крадзяжоў, рабаванняў, фактаў незаконнага абароту наркотыкаў. 

Разам з тым па асобных відах карыслівых злачынстваў назіраецца рост: злачынствам карупцыйнай накіраванасці, злачынствам, звязаным з выкарыстаннем інфармацыйных тэхналогій, вымаганням. 

Вызначыць вычарпальны пералік прэдыкатных па дачыненні да АД/ФТ злачынстваў не прадстаўляецца магчымым з прычыны таго, што паказчык злачыннага даходу не разлічваецца і не ўлічваецца ў рамках крымінальных спраў. Замест яго выкарыстоўваецца такі паказчык, як велічыня матэрыяльнага ўрону. Па асобных крымінальных справах велічыня матэрыяльнага ўрону можа супадаць з велічынёй злачыннага даходу (напрыклад, фальшываманецтва або незаконная прадпрымальніцкая дзейнасць). Але для большасці злачынстваў дадзеныя паняцці не з'яўляюцца тоеснымі. 

У 2017 годзе найбольшы матэрыяльны ўрон прычынены наступнымі злачынствамі: ухіленне ад выплаты сум падаткаў, збораў – 89 млн. руб., злоўжыванне ўладай або службовымі паўнамоцтвамі – 56,1 млн. руб., махлярства – 29,7 млн. руб., перавышэнне ўлады або службовых паўнамоцтваў – 20,2 млн. руб. 

Праведзены аналіз прэдыкатных злачынстваў дазволіў вызначыць асноўныя прэдыкатныя злачынствы, у рамках якіх можа быць атрыманы злачынны даход. Высокая ступень пагрозы АД прысвоена: 

  • падатковым злачынствам (арт. 243 КК);
  • незаконнай прадпрымальніцкай дзейнасці, ілжэпрадпрыемніцтву (арт. 233 і 234 КК);
  • злачынствам, звязаным з наркотыкамі (чч. 2-4 арт. 328, чч. 2, 3 арт. 328-1 КК);
  • злачынствам, звязаным з інфармацыйнымі тэхналогіямі (арт. 212 КК);
  • злачынствам карупцыйнай накіраванасці (арт. 210, чч. 2, 3 арт. 424-426, арт. 429-432, 455 КК);
  • Сярэдняя ступень пагрозы прысвоена махлярствам (арт. 209 КК), злачынствам, звязаным з гандлем людзьмі (арт. 171, 171-1, 343 і 343-1 КК), злачынствам, звязаным з незаконнай міграцыяй (арт. 371-1 КК), злачынствам у мытнай сферы (арт. 228, 228-1, 229, 230, 231, 328-1 і 333-1 КК).
  • Нізкая ступень пагрозы АД прысвоена забойствам (арт. 139 – 141, 362 КК); крадзяжам, рабаванням, разбоям (арт. 205-207 КК); вымаганням (арт. 208 КК), растратам (арт. 211 КК), фальшываманецтву (арт. 221 КК), незаконным дзеянням у дачыненні зброі (арт. 295 КК), тэрарызму (арт. 290 – 295-1 КК).
Адзначана высокая імавернасць сувязі з атрыманнем і (або) легалізацыяй злачынных даходаў прэдыкатных злачынстваў, учыненых арганізаванай групай асоб. 

Да сістэмных фактараў, якія ўплываюць на ступень пагроз АД/ФТ у Рэспубліцы Беларусь, аднесены геаграфічнае палажэнне Рэспублікі Беларусь і спрошчаны кантроль на граніцы Рэспублікі Беларусь з Расійскай Федэрацыяй. Дадзеныя фактары адзначаны пры ўчыненні злачынстваў, звязаных з незаконнай міграцыяй, гандлем людзьмі, незаконным абаротам наркатычных сродкаў. Злачынны даход, атрыманы ў рамках злачынстваў, звязаных з наркотыкамі і незаконнай міграцыяй, як правіла, заставаўся па-за межамі, у тым ліку на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. 

Даванне Рэспублікай Беларусь у аднабаковым парадку бязвізавага рэжыму шырокаму спектру краін, а таксама правядзенне ў Рэспубліцы Беларусь і сумежных дзяржавах масавых спартыўных і культурных мерапрыемстваў міжнароднага характару, якія абумоўліваюць спрашчэнне візавага рэжыму для замежных удзельнікаў, дапамагаюць павышэнню ступені ўплыву вышэйпаказаных сістэмных фактараў. 

Праведзены аналіз пагроз АД/ФТ паказаў, што злачынныя даходы, атрыманыя ў Рэспубліцы Беларусь, легалізаваны шляхам набыцця і выкарыстання ў прадпрымальніцкай дзейнасці аўтамабіляў і нерухомай маёмасці, укладання грашовых сродкаў у дзейнасць падкантрольных суб'ектаў гаспадарання, выкарыстання казіно. 

Аднак значная частка злачынных даходаў не легалізуецца, а захоўваецца ў наяўнай форме, асабліва атрыманых у выніку ўчынення карупцыйных злачынстваў і злачынстваў, звязаных з гандлем людзьмі. Гэта можа быць аднесена да нацыянальных асаблівасцей. Разам з тым такія факты ўплываюць на павышэнне рызыкі АД у сектарах з вялікім абаротам наяўных грашовых сродкаў. 

Адзначаны выпадкі атрымання злачынных даходаў пры дапамозе выкарыстання банкаўскіх аперацый і каштоўных папер (аблігацый), а легалізацыі атрыманых злачынных даходаў – пры дапамозе выкарыстання банкаўскіх аперацый, аперацый з нерухомай маёмасцю і выйгрышаў у казіно. Для збыту выкрадзенай маёмасці выкарыстоўваліся ламбарды і арганізацыі, якія ажыццяўляюць скупку каштоўных металаў. 

У схемах атрымання і (або) легалізацыі злачынных даходаў найчасцей выкарыстоўваліся наступныя прадукты банкаўскай сістэмы: 

  • банкаўскія пераводы – усе групы прэдыкатных злачынстваў;
  • сістэмы грашовых пераводаў і электронныя грошы – злачынствы, звязаныя з наркотыкамі і гандлем людзьмі;
  • банкаўскія плацежныя карткі – махлярствы, злачынствы, звязаныя з выкарыстаннем інфармацыйных тэхналогій.
Для ўчынення падатковых злачынстваў і (або) легалізацыі злачынных даходаў найбольш часта выкарыстоўваліся таварыствы з абмежаванай адказнасцю, унітарныя прадпрыемствы прыватнай формы ўласнасці і індывідуальныя прадпрымальнікі. З прыняццем Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 19.01.2016 № 14 «Аб дадатковых мерах па папярэджанні незаконнай мінімізацыі сум падаткаў» узрасло выкарыстанне рэквізітаў і разліковых рахункаў арганізацый-нерэзідэнтаў. Аналіз паказаў, што ў схемах АД, як правіла, выкарыстоўваюцца рэквізіты кампаній, зарэгістраваных у Злучаным Каралеўстве, з разліковым рахункам, адкрытым у банку Латвіі. 

З улікам сусветных тэндэнцый чакаецца рост колькасці злачынстваў, звязаных з інфармацыйнымі тэхналогіямі. У гэтай сувязі асобам, якія ажыццяўляюць фінансавыя аперацыі, трэба вызначаць і ацэньваць рызыкі АД/ФТ, якія могуць узнікнуць у сувязі з распрацоўкай новых прадуктаў і новай дзелавой практыкі, уключаючы механізмы перадачы, і выкарыстаннем новых і развіваючыхся тэхналогій як для новых, так і існуючых прадуктаў (віртуальныя валюты, электронныя казіно і т.п.). 

Аналіз рызык АД/ФТ у Рэспубліцы Беларусь гаворыць аб тым, што ў цэлым асобамі, якія ажыццяўляюць фінансавыя аперацыі, прымаюцца неабходныя меры ПАД/ФТ: зацверджаны і выконваюцца правілы ўнутранага кантролю, вызначаны працэдуры кіравання рызыкамі, ажыццяўляецца рэгістрацыя падазроных фінансавых аперацый і звесткі аб іх перадаюцца ў орган фінансавага маніторынгу. Дадзены вывад пацвярджаецца вынікамі кантрольных мерапрыемстваў, праведзеных дзяржаўнымі органамі, якія кантралююць дзейнасць асоб, якія ажыццяўляюць фінансавыя аперацыі, у сферы ПАД/ФТ. 

Арганізавана работа па ПАД/ФТ ва ўсіх сектарах: прысутнічае разуменне магчымасці ўцягнення асоб, якія ажыццяўляюць фінансавыя аперацыі, і іх кліентаў у схемы АД/ФТ і праводзіцца работа па кіраванні дадзенымі рызыкамі. 

Высокі ўзровень разумення рызык АД/ФТ у сваёй дзейнасці дэманструюць банкі, натарыусы і рэгістратары нерухомай маёмасці. 

Большасць катэгорый асоб, якія ажыццяўляюць фінансавыя аперацыі, мае спецыялізаваныя праграмныя комплексы, якія дазваляюць аўтаматызаваць дзейнасць у сферы ПАД/ФТ, а таксама прымаюць іншыя меры, накіраваныя на зніжэнне рызыкі АД/ФТ у сваёй дзейнасці, уключаючы супрацоўніцтва з праваахоўнымі органамі. 

Сваю шматфункцыянальнасць і эфектыўнасць даказала спецыяльная камп'ютэрная касавая сістэма, якая з 1 снежня 2013 г. забяспечвае кантроль за абаротамі ў сферы ігральнага бізнесу. 

У шэрагу выпадкаў станоўчы вынік дасягаецца за кошт дакладна пэўнага парадку дзейнасці, як, напрыклад, у арганізатараў латарэй і электронных інтэрактыўных гульняў. 

Пры гэтым ёсць асобныя катэгорыі асоб, якія ажыццяўляюць фінансавыя аперацыі, дзейнасць якіх не аўтаматызаваная, а тэхнічныя і чалавечыя рэсурсы абмежаваны. Напрыклад, мікрафінансавыя арганізацыі і арганізацыі, якія ажыццяўляюць дзейнасць з каштоўнымі металамі і каштоўнымі камянямі. Іх дзейнасці прысвоена сярэдняя ступень прыступнасці да АД/ФТ. 

Сярэдняя ступень прыступнасці да АД/ФТ таксама прысвоена дзейнасці страхавых арганізацый і брокераў у большай ступені з прычыны асаблівасцей работы з кліентамі страхавых арганізацый, а таксама адсутнасці ў страхавых брокераў разумення неабходнасці прыняцця эфектыўных мер ПАД/ФТ. 

Разам з тым, як правіла ў дачыненні асоб, якім прысвоена сярэдняя ступень прыступнасці па пытаннях ПАД/ФТ, адсутнічаюць прыклады іх уцягнення ў схемы АД/ФТ, а выходзіць і рызыка АД/ФТ. Іх прыступнасць, як правіла, прадстаўляе патэнцыяльная рызыка, якая можа ўступіць пры спалучэнні шэрагу ўмоў, адначасовае ўзнікненне якіх ацэньваецца як малаверагоднае. 

Найбольш часта ў схемы АД уцягваюцца камерцыйныя арганізацыі ў форме таварыства з абмежаванай адказнасцю. Акрамя таго, яны могуць спецыяльна стварацца для ўдзелу ў падобных схемах. 

Тыпалогіі атрымання і (або) легалізацыі злачыннага даходу сістэматычна абагульняюцца ў матэрыялах міжведамаснай рабочай групы, створанай пры Дэпартаменце фінансавага маніторынгу Камітэта дзяржаўнага кантролю, і рассылаюцца ў дзяржаўныя органы.  

На падставе аналізу звестак, атрыманых ад усіх удзельнікаў сістэмы ПАД/ФТ Рэспублікі Беларусь, уключаючы прыватны сектар, у якасці патэнцыяльнай рызыкі АД вызначаны наступныя: 

  • рызыка ў крэдытна-фінансавай сферы;
  • выкарыстанне сістэм грашовых пераводаў для ўчынення пераводаў без адкрыцця рахунка для легалізацыі даходаў, атрыманых злачынным шляхам;
  • раскраданне грашовых сродкаў з банкаўскіх плацежных картак;
  • выкарыстанне аперацый па звароце праведзенай аплаты грашовых сродкаў за тавары (работы, паслугі) на банкаўскую плацежную картку ў гандлёвай кропцы ў мэтах АД;
  • атрыманне трансгранічных грашовых пераводаў у якасці пазыкі, у тым ліку беспрацэнтнай, і папаўнення ўласных сродкаў для атрымання злачынных даходаў і (або) іх легалізацыі;
  • учыненне аперацый з наяўнымі грашовымі сродкамі, уключаючы валютна-абменныя, у буйных сумах для легалізацыі даходаў, атрыманых злачынным шляхам;
  • выкарыстанне новых банкаўскіх прадуктаў, заснаваных на інфармацыйных тэхналогіях, у мэтах АД;
  • выкарыстанне сістэмы банкаўскіх карэспандэнцкіх рахункаў для ажыццяўлення транзітных выплат для легалізацыі даходаў, атрыманых злачынным шляхам;
  • выкарыстанне каштоўных папер (аблігацый) для ўчынення падатковых і карупцыйных злачынстваў;
  • рызыка нефінансавых устаноў:
  • выкарыстанне злачынцамі паслуг, якія прапануюцца ламбардамі і арганізацыямі, якія ажыццяўляюць скупку каштоўных металаў, для захоўвання і збыту сродкаў і маёмасці, атрыманых злачынным шляхам;
  • выкарыстанне нерухомай маёмасці для легалізацыі даходаў, атрыманых злачынным шляхам;
  • выкарыстанне ігральных устаноў іх заснавальнікамі і кіраўнікамі ў мэтах АД.
Акрамя таго, да рызык АД/ФТ датычыцца непразрыстасць бенефіцыярнай уласнасці ў структурах з замежным удзелам, а таксама выкарыстанне міжнародных «адмывачных пляцовак». 

Да ўмоў, якія зніжаюць рызыку АД/ФТ, трэба аднесці кантроль за паступленнем і мэтавым выкарыстаннем бязвыплатнай дапамогі (грашовых сродкаў і маёмасці) у адпаведнасці з палажэннямі Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 ліпеня 2005 г. № 300 «Аб даванні і выкарыстанні бязвыплатнай (спонсарскай) дапамогі» і Дэкрэта Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 31.08.2015 № 5 «Аб замежнай бязвыплатнай дапамозе». 

Адсутнасць фактаў выкарыстання некамерцыйных арганізацый для ўчынення дзеянняў, звязаных з АД, гаворыць аб нізкай рызыцы іх уцягнення ў злачынную дзейнасць.  

Таксама з улікам выяўленай рызыкі выкарыстання нерухомай маёмасці ў схемах АД большай увагі патрабуе дзейнасць арганізацый, якія аказваюць рыэлтарскія паслугі. 

У Рэспубліцы Беларусь дзейнасць міжнародных тэрарыстычных арганізацый, іх ячэек і членаў не зафіксавана. Фактаў знаходжання на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь асоб і арганізацый, уключаных у санкцыйны спіс ААН, знаходжання іх маёмасці, а таксама іншых належачых ім актываў не выяўлена. Рашэннямі судоў Рэспублікі Беларусь арганізацыі тэрарыстычнымі не прызнаваліся. Асобныя выяўленні тэрарыстычнай, рэлігійна-экстрэмісцкай дзейнасці носяць несістэмны і адзінкавы характар, пры гэтым дзяржаўныя органы маюць дастатковыя арганізацыйныя і іншыя рэсурсы для своечасовага рэагавання на такія пагрозы. 

Праваахоўнымі органамі праводзяцца неабходныя мерапрыемствы па недапушчэнні звароту ўдзельнікаў ваенных падзей у Беларусь і стрыманню выезда беларусаў у месцы вядзення баявых дзеянняў, прадухіленню любых спроб з боку наёмнікаў дэстабілізаваць абстаноўку ў краіне, стрыманню прапаганды і распаўсюджвання, у тым ліку анархістамі з зарубежных дзяржаў, анархічных ідэй у грамадстве, папярэджанню спроб уцягнення новых членаў з маладзёжнага асяроддзя. 

Факты выкарыстання некамерцыйных арганізацый для фінансавання тэрарыстычнай дзейнасці ў Рэспубліцы Беларусь адсутнічаюць. Разам з тым у міжнароднай практыцы некамерцыйныя арганізацыі прадстаўляюцца высакарызыкоўнымі ў сферы фінансавання тэрарызму. Да некамерцыйных арганізацый (НКА) у кантэксце Рэкамендацыі 8 ФАТФ трэба аднесці міжнародныя і рэспубліканскія грамадскія аб'яднанні, іх саюзы (асацыяцыі), арганізацыйныя структуры міжнародных грамадскіх аб'яднанняў, створаных на тэрыторыі замежных дзяржаў; рэспубліканскія і міжнародныя фонды, створаныя на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, і рэлігійныя арганізацыі.  

Рызыка выкарыстання прызначаныя НКА у мэтах фінансавання тэрарыстычнай дзейнасці звязана перш-наперш з магчымасцю акумуліравання і (або) перадачы наяўных грашовых сродкаў. У мэтах зніжэння рызыкі выкарыстання прызначаных НКА для мэт фінансавання тэрарызму ў банкаўскім сектары (пераводы без адкрыцця рахункаў, банкаўскія плацежныя карткі, сістэмы грашовых пераводаў, электронныя кашалькі і інш.) трэба прадоўжыць удасканальванне механізмаў унутранага кантролю, грунтуючыся на даследаваннях ФАТФ, ЕАГ і іншых міжнародных арганізацый па дадзенай тэматыцы, а таксама нацыянальных рэкамендацыях. 

У гэтай сувязі патрабуецца прыняцце дадатковых мер па зніжэнні патэнцыяльнай рызыкі фінансавання тэрарыстычнай дзейнасці органамі, якія кантралююць дзейнасць такіх некамерцыйных арганізацый. 

Асобы, якія ажыццяўляюць фінансавыя аперацыі, разумеюць свае абавязкі па выяўленні сярод сваіх кліентаў арганізацый і асоб, уключаных у фармулюемы ва ўстаноўленым парадку пералік арганізацый і асоб, якія маюць дачыненне да тэрарыстычнай дзейнасці. Разам з тым не ўсе катэгорыі асоб, якія ажыццяўляюць фінансавыя аперацыі, маюць магчымасць выкарыстоўваць спецыяльныя праграмныя прадукты для аўтаматычнага пошуку такіх арганізацый і асоб, што зніжае эфектыўнасць мер, якія прымаюцца.  

За перыяд з 2014 па 2017 гг. асобамі, якія ажыццяўляюць фінансавыя аперацыі, сярод удзельнікаў фінансавых аперацый арганізацый і асоб, уключаных у пералік арганізацый і асоб, якія маюць дачыненне да тэрарыстычнай дзейнасці і распаўсюджвання зброі масавага паражэння, не выяўлена. 

У сувязі з чым меры, звязаныя з замарожваннем сродкаў і (або) блакіраваннем фінансавых аперацый не прымяняліся. 

З улікам выкладзенага рызыка фінансавання тэрарыстычнай дзейнасці ацэньваецца як нізкая. Пры гэтым у рамках дзейнасці па процідзеянні тэрарызму і яго фінансаванню асобую ўвагу трэба ўдзяляць наступным катэгорыям асоб: 

  • замежныя грамадзяне, асобы без грамадзянства, якія часова знаходзяцца або едуць транзітам праз тэрыторыю Рэспублікі Беларусь, якія звязаны з міжнароднымі тэрарыстычнымі арганізацыямі або асобнымі іх прадстаўнікамі;
  • грамадзяне Рэспублікі Беларусь, якія прынялі іслам пад уздзеяннем прапаганды, якая распаўсюджваецца ў сетцы Інтэрнэт, але якія не маюць намер у бліжэйшы час выехаць у рэгіёны з павышанай тэрарыстычнай актыўнасцю.
Па выніках зробленай работы па ацэнцы рызыкі АД/ФТ вызначаны меры па зніжэнні (абмежаванні) рызыкі, накіраваныя на ўдасканальванне інстытуцыянальнага асяроддзя, нарматыўна-прававога рэгулявання, вывучэнне міжнароднага вопыту, умацаванне кадравага і тэхнічнага патэнцыялу. 

У мэтах своечасовага рэагавання на новыя выклікі і пагрозы, мінімізацыі і недапушчэнні павышэння ўзроўню існуючай рызыкі ацэнку рызыкі АД і ФТ трэба праводзіць сістэматычна.